การประชุมประวัติศาสตร์ศาสนาที่โตเกีย?/div>
 

ดร.ทวีวัฒน์ ปุณฑริกวิวัฒน์
อาจารย์ประจำำภาควิชามนุษยศาสตร?
คณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล


***

ในระหว่างวันที?24-30 มีนาคม ??2548 ที่ผ่านม?มีการประชุมสภาโลกครั้งที?19 ของสมาคมนานาชาติเพื่อประวัติศาสตร์ศาสน?(The 19th World Congress of the International Association for the History of Religions หรือ IAHR) ในหัวข้อเรื่อง "ศาสน?: ความขัดแย้งและสันติภาพ" (Religion : Conflict and Peace) ?กรุงโตเกีย?ประเทศญี่ปุ่?โดยมีเจ้าชายมิคาสะ (Prince Mikasa) พระอนุชาในสมเด็จพระจักรพรรดิฮิโรฮิโต (Hirohito) พระจักรพรรดิพระองค์ก่อนของญี่ปุ่?พร้อมด้วยพระชายาทรงเป็นประธานในพิธีเปิดการประชุม และมีนักวิชาการจาก 63 ประเทศทั่วโลกกว่?1,500 คนเข้าร่วมประชุม

ที่ประชุมได้พิจารณาถึงประเด็นต่างๆ อย่างกว้างขวาง เช่น "มิติทางศาสนาเกี่ยวกับสงครามและสันติภาพ" "เทคโนโลย?ชีวิ?และความตาย" "ศาสนายุคโลกาภิวัตน์และวัฒนธรรมท้องถิ่น" "ขอบเขตและการแบ่งแย? แล?"วิธีกับทฤษฎีในการศึกษาศาสน? เป็นต้?แต่ประเด็นที่ได้รับความสนใจอย่างยิ่งได้แก่ การปะทะทางอารยธรรมที่มีมิติทางศาสนารวมอยู่ด้วย ในยุคสงครามเย็นศาสนาถูกมองว่าเป็นปัจจัยสร้างสรรค์ในการนำสันติภาพและเสถียรภาพมาสู่โลก แต่หลังยุคสงครามเย็นมีความวิตกกังวลเพิ่มมากขึ้นเกี่ยวกับศาสนาในอีกด้านหนึ่งว่า อุดมการณ์ทางศาสนาจะเป็นปัจจัยที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งและการปะทะระหว่างอารยธรรม

ข้อสรุปจากที่ประชุมเกี่ยวกับประเด็นนี้บ่งชี้ว่?วิกฤตการณ์ของโลกในปัจจุบันอาจมองได้อย่างน้อยจากสองทรรศนะด้วยกันคือ วิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจการเมืองของโล?และสิ่งที่เรียกว่า "การปะทะทางอารยธรรม" จากทรรศนะทางเศรษฐกิจการเมือง โลกได้ถูกรวมตัวกันชั่วคราวในกรอบของระบบเศรษฐกิจแบบตลาดโล?ภายใต้ระบบทุนนิยมข้ามชาต?อุดมการณ์ทุนนิยมในเรื่อง "การแข่งขันอย่างเสร? (free competition) ค่อนข้างจะเป็นอุดมคต?ในโลกแห่งความเป็นจริงทุนข้ามชาติกลืนกินทุนท้องถิ่นในโลกที่สา?และกลืนกินทุนชาติในระดับหนึ่?อันนำไปสู่ระบบ "ทุนนิยมผูกขา? ซึ่งเป็นจักรวรรดินิยมโดยธรรมชาติของมัน ผลที่ตามมาก็คื?โครงสร้างทางเศรษฐกิจของโลกได้ทำให้ประเทศที่มั่งคั่งมั่งคั่งขึ้?ประเทศที่ยากจนยากจนล?และภายในขอบเขตของประเทศหนึ่ง?คนรวยรวยขึ้น คนจนจนลง

ในยุคสงครามเย็นนั้นคนจนและประเทศที่ยากจนถูกหล่อเลี้ยงด้วยความหวังของ "อุดมการณ์สังคมนิยม" แต่เมื่อสงครามเย็นสิ้นสุดลงอุดมการณ์สังคมนิยมก็ได้สิ้นสุดลงด้ว?แต?"อุดมการณ์ทางศาสน? ได้ค่อยๆ เข้ามาแทนที่ ความไม่ยุติธรรมในทางเศรษฐกิจดังกล่าวข้างต้?ผนวกกับลักษณะเฉพาะบางประการของศาสนาอิสลา?และไฟปะทุของความขัดแย้งในตะวันออกกลา?ทำให้มุสลิ?(บางกลุ่ม) ซึ่งอาจนับได้ว่าเป็นตัวแทนของประชาชนในโลกที่สา?เข้าโจมตีสหรัฐอเมริกาอันเป็นศูนย์กลางของระบบทุนนิยมโลก สงครามรอบใหม่ระหว่างประชาชนในโลกที่สามและประเทศโลกที่หนึ่งที่มั่งคั่งจึงได้เกิดขึ้?

เมื่อมองจากทรรศนะที่สอ?การปะทะของอารยธรรมอิสลามกับอารยธรรมตะวันตกอาจมองได้ว่า มีรากฐานมาจากความแตกต่างทางด้านการให้คุณค่ากับอุดมการณ?อิสลามในฐานะศาสนาได้ให้โลกทรรศน์และคุณค่าชุดหนึ่งแก่ผู้ที่นับถือ ชาวมุสลิมส่วนใหญ่ถือว่าศาสนาของตนเป็นเพียงศาสนาเดียวเท่านั้นที่ครอบครองสัจธรรมสูงสุดไว?ดังนั้นโลกทรรศน์และคุณค่าของศาสนาอิสลามจึงสมบูรณ์และไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได?ทรรศนะเช่นนี้นำไปสู่แนวคิดแบ?"ลัทธิหวนคืนสู่สังคมเก่? (Fundamentalism) ในทางตรงข้ามตะวันตกเป็นผู้นำขอ?"ความทันสมั? (Modernity) อันนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่รวดเร็ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงโลกทรรศน์และคุณค่าในระดับโล?ดังนั้นส่วนหนึ่งของการปะทะก็คื?การปะทะระหว่าง "ลัทธิหวนคืนสู่สังคมเก่? กั?"ความทันสมั?

อุดมการณ์ทางศาสนาบางครั้งกลายเป็นปัจจัยที่สำคั?ที่อาจนำไปสู่สันติภาพก็ได้หรือนำไปสู่ความรุนแรงก็ได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการตีควา?ยกตัวอย่างเช่น ระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอ?ญี่ปุ่นได้ใช้ประโยชน์จากอุดมการณ์ของศาสนาชินโต ในการขับเคลื่อนกองทัพญี่ปุ่นให้เข้ารุกรานเอเชี?และในการป้องกันประเทศในเวลาต่อมา จากการตีความคัมภีร์ของศาสนาชินโต พระจักรพรรดิญี่ปุ่นทรงเป็นผู้สืบเชื้อสายโดยตรงมาจากเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ ดังนั้นพระจักรพรรดิจึงทรงเป็นเทพเจ้า และชาวญี่ปุ่นก็เป็นเชื้อชาติที่ถูกเลือกสรรแล้วโดยพระเจ้าให้ทำหน้าที่ปกครองโล?ถ้าบัญญัติแห่งสวรรค์นี้ไม่สามารถสำเร็จลุล่วงโดยสันติวิธีแล้ว ก็ไม่เป็นการปราศจากเหตุผลที่จะกระทำให้สำเร็จลุล่วงด้วยสงคราม เมื่อต้องเผชิญหน้ากับระเบิดนิวเคลียร์สองลูกในช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่สอ?พระจักรพรรดิฮิโรฮิโต (Hirohito) ทรงประกาศทางวิทยุทั่วประเทศที่ทำให้ชาวญี่ปุ่นตกตะลึงทั้งชาติว่?สายใยแห่งความผูกพันระหว่างพระจักรพรรดิกับประชาชนญี่ปุ่?ไม่อาจตั้งอยู่บนคัมภีร์อันเป็นตำนานเทพนิยายได้อีกต่อไป พระจักรพรรดิมิได้ทรงเป็นเทพเจ้?แต่ทรงเป็นมนุษย์ธรรมดาคนหนึ่?

ภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอ?ศาสนาชินโตถูกแบ่งแยกออกเป็นสองส่วน กล่าวคือ "ชินโตแห่งรัฐ" (State Shintoism) ซึ่งได้ให้อุดมการณ์อันนำไปสู่ลัทธิทหาร ถูกยุบเลิกไปโดยฝ่ายสัมพันธมิตร แล?"ชินโตแห่งนิกาย" (Sectarian Shintoism) ซึ่งเป็นความเชื่ออันสันติส่วนบุคคล ได้รับอนุญาตให้ดำรงอยู่ต่อไปในฐานะศาสน?รัฐธรรมนูญใหม่ของญี่ปุ่นซึ่งเขียนโดยฝ่ายสัมพันธมิต?ได้แบ่งแยกรัฐกับศาสนาออกจากกันอย่างชัดเจ?ทั้งนี้เพื่อให้แน่ใจว่าศาสนาจะไม่สามารถให้อุดมการณ์อันนำไปสู่สงครามรอบใหม่ได้อีก

การโจมตีด้วยระเบิดพลีชีพในยุคปัจจุบั?โดยผู้ก่อการร้ายชาวมุสลิมต่อชาวยิวและชาวตะวันต?ได้เตือนให้ชาวโลกหวนระลึกถึงฝูงบิน กามิกาเซ?ของญี่ปุ่นในระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอ?มีคำถามบางประการที่กำลังรอคอยคำตอบ เช่น การตีความศาสนาอิสลามในบางลักษณ?จะสามารถให้อุดมการณ์อันนำไปสู่ลัทธิทหา?(ไม่ว่าจะเต็มรูปแบบหรือลงใต้ดินก็ตา? ในลักษณะที่คล้ายคลึงกับที่ศาสนาชินโตได้ให้แก่ญี่ปุ่นในระหว่างสงครามโลกครั้งที่สองหรือไม่ ประธานาธิบดีจอร์?ดับเบิลย? บุ?คิดอะไรอยู่ในใ?เมื่อท่านประกาศว่าท่านจะนำ "ประชาธิปไต? แล?"เสรีภา? ไปสู่โลกอิสลาม ความขัดแย้งในปัจจุบันระหว่างมุสลิมกับตะวันตกเป็นความขัดแย้งทางเศรษฐกิจการเมืองล้วน?หรือว่าเป็นสงครามศักดิ์สิทธิ์รอบใหม่ เป็นต้?

ชาวพุทธในที่ประชุมได้เรียกร้องวิถีแห่งการเปลี่ยนแปลงที่สันติสามประการในการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งในโลกปัจจุบัน ประการแร?ระบบเศรษฐกิจแบบตลาดโลกภายใต้ระบบทุนนิยมข้ามชาต?ควรจะได้รับการเปลี่ยนแปลงไปสู่ระบบเศรษฐกิจทางเลือก (เช่น พุทธเศรษฐศาสตร?เป็นต้? เพื่อให้เกิดโครงสร้างทางเศรษฐกิจที่ยุติธรร?เพื่อว่าประชาชนในโลกที่สามรวมทั้งชาวมุสลิมจะมีมาตรฐานการครองชีพที่ดีขึ้น ประการที่สอง ประชาชนทุกเชื้อชาต?เพ?วั?สัญชาต?และศาสนาควรจะอยู่ร่วมกันอย่างสันติในโลกแห่งความหลากหลายนี้ ด้วยความเข้าใจและเคารพซึ่งกันและกั?โดยปราศจากการคุกคามทำร้ายกัน ควรถือว่ามนุษย์ทุกคนเป็นพี่น้องกัน ประการที่สาม การตีความคัมภีร์ทางศาสนาในโลกปัจจุบั?ไม่ควรถูกกระทำไปในลักษณะที่สร้างอุดมการณ์ทางศาสนาอันนำไปสู่ความรุนแรงหรือสงครา?แต่ควรนำไปสู่การสร้างอุดมการณ์ทางศาสนาที่มุ่งเน้นสันติสุขแก่มนุษย์และสันติภาพแก่โล?

***

ที่ม?: หนังสือพิมพ์มติชนรายวั? ฉบับประจำวันอาทิตย์ที่ ๑๐ เมษายน ?? ๒๕๔๘ ปีที?๒๘ ฉบับที?๙๘๙๒. คอลัมน์หน้าต่างความจริ? หน้า ?

 
 
© Webpage Designed by dUANGdEN nUREMRUm. Last Updated. Tuesday 3 October, 2006 9:18 PM